استخاره با تسبیح، که به آن استخاره با عدد هم گفتهاند، یکی از شیوههای مشهور استخاره است که در نقلهای متأخر به امام زمان علیهالسلام نسبت داده شده است. خلاصهٔ روش مشهور این است: صلوات، گرفتن قبضهای از تسبیح، شمردن دوتا دوتا، و توجه به زوج یا فرد ماندن دانهها.
روش کوتاه بر اساس نقل علامه مجلسی
- تسبیح را به دست بگیرد.
- سه مرتبه بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد.
- یک قبضه از تسبیح را جدا کند.
- دانهها را دوتا دوتا بشمرد.
- اگر یکی باقی ماند، انجام دهد.
- اگر دوتا باقی ماند، انجام ندهد.
شیخ عباس قمی پیش از نقل این روش یادآوری میکند که معنای استخاره، طلب خیر از خداست؛ سپس نقل میکند که علامه مجلسی این شیوه را از پدرش و او از استادش شیخ بهایی روایت کرده است. در این نقل، مشایخ دربارهٔ استخاره با تسبیح از حضرت قائم عجّلالله فرجه سخن میگفتهاند و به همین یک بار شمارش دوتا دوتا اکتفا شده است.
تفاوت نقلها در زوج و فرد
در تشرف آیتالله مرعشی در مسجد سهله شیوهای با تفصیل بیشتر آمده است: سه مرتبه صلوات، سپس سه مرتبه گفتن «أَسْتَخِيرُ اَللَّهَ بِرَحْمَتِهِ خِيَرَةً فِي عَافِيَةٍ»، سپس گرفتن قبضهای از تسبیح. در آن نقل، اگر عدد زوج باشد خوب نیست؛ و اگر فرد باشد، بار دیگر بر ترک عمل استخاره میشود. اگر در استخارهٔ دوم زوج بماند، استخارهٔ اول خوب است؛ و اگر فرد بماند، استخارهٔ اول میانه است.
نقل شهید اول از علامه حلی نیز با نقل علامه مجلسی نزدیک است، اما مقدمات مفصلتری دارد و در پایان میگوید خوب یا بد بودن زوج و فرد به قصد استخارهکننده بستگی دارد؛ یعنی از پیش نیت میکند که زوج علامت انجام باشد یا ترک، یا برعکس.
رضیالدین آوی در سند این استخاره
نکتهٔ مهم در نقل شهید اول این است که او استخارهٔ عددی را در عصرهای گذشته مشهور نمیداند و تصریح میکند که پیش از زمان «السيد الكبير العابد رضي الدين محمد بن محمد بن محمد الآوي الحسيني»، مجاور مشهد غروی، شهرتی نداشته است. سپس سند خود را از گروهی از مشایخ، از علامه حلی، از پدر علامه، از همین سید رضیالدین آوی، از حضرت صاحبالأمر علیهالسلام نقل میکند.
در ادامه، شهید اول از سید بن طاووس در «کتاب الاستخارات» نقل میکند؛ کتابی که ظاهراً همان «فتح الأبواب» است و این نقل در حدود ص ۲۷۲-۲۷۳ آن آمده است. سید بن طاووس میگوید این متن را به خط برادر صالح خود، رضی آوی، محمد بن محمد بن محمد حسینی، یافته است. این تعبیرها نشان میدهد که رضیالدین آوی فقط یک نام در سند نیست، بلکه شخصیت محوری انتقال این شیوه است.
در گزارشی از منتهى الآمال، ج ۲، ص ۱۰۰-۱۰۲، شیخ عباس قمی از مقامات و کرامات رضیالدین آوی یاد میکند و او را دوست و همطراز سید بن طاووس میشمارد. در همان گزارش آمده است که سند استخاره با تسبیح به این سید میرسد و ظاهر آن است که او این شیوه را بیواسطه از امام زمان علیهالسلام گرفته است. همین شخصیت در حکایت رضیالدین آوی و دعای عبرات نیز نقش دارد؛ و متن دعا در صفحهٔ دعای عبرات منقول از امام زمان علیهالسلام آمده است.
دعای نقلشده در ذکری
در نقل شهید اول، پیش از گرفتن قبضهٔ تسبیح، سورهٔ حمد ده مرتبه خوانده میشود؛ کمتر آن سه مرتبه و کمترینش یک مرتبه است. سپس سورهٔ قدر ده مرتبه و این دعا سه مرتبه خوانده میشود:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ لِعِلْمِكَ بِعاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِيرُكَ لِحُسْنِ ظَنِّي بِكَ فِي الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُورِ
اللَّهُمَّ إِنْ كانَ الْأَمْرُ اَلْفُلاَنِيُّ مِمَّا قَدْ نِيطَتْ بِالْبَرَكَةِ أَعْجازُهُ وَ بَوادِيهِ وَ حُفَّتْ بِالْكَرامَةِ أَيَّامُهُ وَ لَيالِيهِ
فَخِرْ لِي اللَّهُمَّ فِيهِ خِيَرَةً تَرُدُّ شَمُوسَهُ ذَلُولًا وَ تَقْعَضُ أَيَّامَهُ سُرُوراً
اللَّهُمَّ إِمَّا أَمْرٌ فَأَئْتَمِرُ وَ إِمَّا نَهْيٌ فَأَنْتَهِي اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِرَحْمَتِكَ خِيَرَةً فِي عَافِيَةٍ
پس از آن، یک قبضه از تسبیح را میگیرد و حاجت را نیت میکند. اگر عدد قبضه جفت باشد، «إِفْعَل» است؛ یعنی انجام بده. اگر طاق باشد، «لا تَفْعَل» است؛ یعنی انجام نده. یا برعکس؛ یعنی طاق خوب و جفت بد باشد. این بسته به قصد استخارهکننده است. شیخ عباس قمی در توضیح واژهٔ «تَقْعَضُ» میگوید به ضاد معجمه است و معنای آن «برگرداندن» و «بازگرداندن» است.
شهید اول سپس در ذکری، از سید بن طاووس در کتاب استخارات، و او از خط محمد بن محمد بن محمد حسینی، از امام صادق علیهالسلام نقل نزدیکی میآورد: حمد ده مرتبه، سورهٔ قدر ده مرتبه، دعایی نزدیک به متن بالا، سپس گرفتن مشتی سنگریزه یا تسبیح. صاحب جواهر نیز همین استخاره با تسبیح را از راه نقل شهید اول یاد میکند و آن را در جواهر، ج ۱۲، ص ۱۶۳ میآورد. همین مطالب در وسائل الشیعة، ج ۸، ص ۸۱، در باب استحباب استخاره به دعا و گرفتن قطعهای از تسبیح یا سنگریزه و کیفیت آن آمده است.
کفعمی نیز در مصباح و بلد الامین نقل نزدیکی از مصباح علامه آورده است. در آن نقل، شخص به جای «اَلْأَمْرُ اَلْفُلاَنِيُّ» حاجت خود را نام میبرد و در پایان یک قطعه از تسبیح را میگیرد. اگر عدد فرد باشد انجام میدهد و اگر زوج باشد ترک میکند.
روش هشتتایی در جواهر
شیخ عباس قمی پس از نقل علامه مجلسی، از صاحب جواهر روش دیگری را هم نقل میکند که نزد برخی اهل زمان او معمول بوده و گاهی به امام زمان علیهالسلام نسبت داده میشده است. این روش در جواهر، ج ۱۲، ص ۱۷۲ آمده است: پس از قرائت و دعا، یک قبضه از تسبیح گرفته میشود و هشت هشت جدا میشود.
- اگر یکی باقی بماند، فیالجمله نیک است.
- اگر دوتا باقی بماند، یک نهی از آن است.
- اگر سهتا بماند، اختیار دارد؛ زیرا فعل و ترک مساوی است.
- اگر چهارتا بماند، دو نهی از آن است.
- اگر پنجتا بماند، برخی آن را نشانهٔ رنج و برخی نشانهٔ ملامت دانستهاند.
- اگر ششتا بماند، بسیار خوب است و باید در آن تعجیل کرد.
- اگر هفتتا بماند، حکم آن مانند پنجتا است.
- اگر هشتتا بماند، چهار نهی از آن است.
صاحب جواهر بلافاصله تذکر میدهد که برای این روش، مدرکی در کتابهای اصحاب نیافته است؛ نه در کتابهای قدیم و جدید، و نه در اصول و فروع. با این حال، احتمال میدهد که شاید از همان استخارهٔ دوتا دوتا استفاده شده باشد؛ زیرا در آن اصل، زوج و فرد علامت خوب و بد است، هرچند در آنجا دانهها دوتا دوتا جدا میشوند.
یادداشت نویسنده
به عنوان یک قرینهٔ ذوقی، نه دلیل مستقل بر کیفیت استخاره، میتوان به روایاتی با این مضمون توجه کرد که «إِنَّ اَللَّهَ وَتْرٌ يُحِبُّ اَلْوَتْرَ»؛ خدا فرد است و فرد را دوست دارد. شاید این مضمون بتواند با شیوههایی که فرد را علامت خوبی میگیرند تناسبی داشته باشد، اما روشن است که اثبات یا ترجیح یک روش استخاره به نقل معتبر همان روش نیاز دارد و این نکته در حد یادداشت و تأمل است.